Opis: W tarczy, w polu srebrnym wieża szachowa czarna (odmiana starsza) lub: w tarczy, w polu czerwonym wieża szachowa srebrna (odmiana młodsza). Nad tarczą hełm w koronie, a nad nią taka sama jak w tarczy wieża szachowa.
Nazwa: Roch, Pierzchała, Pirzchała, Kolumna, Trzaski
Nazwa „Roch” pochodzi z języków indyjskich i arabskich, gdzie wyrazem „Rokh” określano figurę szachową przedstawiającą słonia bojowego z wieżyczką na grzbiecie. Ta figura jest protoplastką dzisiejszej wieży szachowej.
Wczesnośredniowieczni rzemieślnicy europejscy początkowo nie byli w stanie konkurować ze swoimi wschodnimi kolegami po fachu i wykonać małej, precyzyjnej figurki słonia z wieżą na grzbiecie. Tak narodził się pomysł, aby szachową figurę naturalistycznie przedstawiającą słonia bojowego — zastąpić stylizowaną figurką łączącą oba elementy: wieży (kolumna osadzona na podstawie lub schodach) i słonia (dwa charakterystyczne kły wychodzące z kolumny). Z czasem figurkę rocha zastąpiła zwykła wieża.
Nazwa „Pirzchała” pochodzi z języka staropolskiego. Pirzchliwy, pirzchliwość, pirzchanie w wieku XV i XVI oznaczało „popędliwość, gniew, porywczość, zapalczywość„
(Aleksander Bruckner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, s. 410)
Nazwa „Pierzchała” jest więc błędem, wynikającym z pomylenia „pirzchała, pirzchać” = być gniewnym, popędliwym
z zupełnie innym wyrazem „pierzchać” = uciekać. Tak się przez wieki utarło i tak niestety zostało.
Legenda herbowa: Książę mazowiecki Janusz II w obozie wojennym zaprosił na partyjkę szachów swojego rycerza Pirzchałę. Ostatecznie wygrał Pirzchała, który dał księciu mata wieżą szachową. Książę w rewanżu nadał mu tę wieżę w herbie.
Najstarsze zachowane zapiski: 1409 r. (B. Ulanowski, Materiały do historii prawa i heraldyki polskiej, [w:] Archiwum Komisji Prawodawczej, tom 1, 1895 r., s. 328, nr 163.
NAJSTARSZE ZACHOWANE WIZERUNKI HERBU ROCH
– Herbarz Złotego Runa (zwany niesłusznie „Rolą marszałkowską”)
herbarz autorstwa Jeana Lefevre’a de Saint Remy – herolda króla angielskiego, Złotego Runa i księcia Burgundii. XV wiek. Biblioteka Arsenału w Paryżu:
– Armorial Lyncenich
Herbarz flamandzki z II poł. XV wieku. Wcześniej zwany „Armorial Gymnich” z powodu złego odczytania wyrazu „Lyncenich”. Przedstawia kilkaset herbów średniowiecznego rycerstwa europejskiego, między innymi 46 polskich herbów. Pirzchała znalazła się na stronie 109 (w lewym dolnym rogu):
– Herbarz z Bergshammar,
powstał w II poł. XV wieku, prawdopodobnie w Burgundii. Wśród innych herbów rycerstwa europejskiego znalazło się 70 polskich herbów. Wśród nich Pirzchała. Historycy uważają, że herby należą do polskich rycerzy z czasów panowania Władysława Warneńczyka (1434-1444).
Codex Bergshammar karta 151 (po lewej) i powiększenie herbu Roch (po prawej)
1333 i 1334 r. – pieczęć biskupa płockiego Klemensa
1392 r. – pieczęć marszałka dobrzyńskiego Iwana z Radomina
1406 r. – pieczęć Mikołaja z Radomina
1409 r. – pieczęć Świętosława Bogusławskiego i Jana Szukowskiego
1413 r. – pieczęć szlachcica litewskiego Dowksy (Daukszy)
1420 r. – pieczęć Grzegorza de Panczicze i podsędka sochaczewskiego Mroczesława Warpansza – 1422 r. – pieczęć Adama z Szerokiego (de Szyroky), Gunolda z Pawłowic i Wojna z Pawłowic:
1422 r. – pieczęć Wiernka z Pilchowa
1425 r. – pieczęć podsędka sochaczewskiego Mroczesława Warpansza z Paprotnej, Jana z Czosnowy, biskupa płockiego Stanisława Pawłowskiego z Gnatowic
1428 r. – Marcisz Szyszka z Gnatowic, kasztelan łukowski Stanisław Oborski, Piotr z Uniestowa, syn Adama podskarbiego warszawskiego
1434 r. ziemianie dobrzyńscy: Iwan z Radomina i Jan z Radomina
1438 r. – pieczęć biskupa płockiego Stanisława Pawłowskiego
1456 r. – pieczęć Jana z Nadolnego
1467 r. – pieczęć Jana Włoszczowskiego
1473 r. – pieczęć sędziego ziemskiego warszawskiego Zdzisława Czosnowskiego
1553 r. – „sygnet przyjacielski” użyty przez Stanisława Kożuszka z Żaboklik
1564 r. – sygnet Stanisława Łąckiego
Legenda herbowa: Według Jana Długosza – książę Mazowiecki Janusz II dla zrelaksowania się podczas wyprawy wojennej zaprosił do partii szachów swojego rycerza Pirzchałę. Pirzchała wygrał z księciem dając mu szacha-mata wieżą. Na pamiątkę tego zwycięstwa książę nadał Pirzchale herb przedstawiający wieżę szachową.
WIERSZE NA HERB ROCH
Wacław Potocki (1622-1696)
Roch
Zna każdy Rocha, kto rad szachów graniem bawi,
Tenże się i szlacheckim herbem w Polszcze wsławi
Nie grywajże tu z królem, nie daj szachu z metem,
I herbu też nie będzie; niech nań pistoletem
Krwią i szablą, przez rany zarabia kto w polu,
Lepiej wskóra, kto wygra w izbie go na królu.
Święćże się taka wojna, gdzie na Zaporoże
Nie jeżdżąc, w domu siedząc, szlachcicem by może.
Są w herbach Rochy, Dryje, jest i Warcabnica,
Niedługo trzeba czekać z panfilem szlachcica,
Czemuż, kiedy zewsząd plac do tego otwarty,
Kostki i szachy mają upośledzać karty?
Ale to żart, kto głębiej chce uważać rzeczy,
W Marsowym Roch ten polu, w krwawej wzięty sieczy,
Który na szachownicy szermem chodząc prostem,
W prawo i w lewo ściele drewniany trup mostem,
Niechaj skaczą rycerze, pop ukosem strzela,
Niechaj na wszystkie strony baba się ośmiela,
Roch, lubo mu kto w oczy z daleka czy z bliska,
Lub z boku stanie strzały, jako z wieże ciska.
Tak i ten mężny żołnierz, serce śmierci wzgardą
Opatrzywszy, który wziął herb ten belloardą,
Kto mu tylko na placu czy wiele, czy trocha,
Bije, przykladem swego herbownego Rocha.
Pop i rycerz, jeśli ich nieprzyjaciel maca,
Tąż drogą, którą natarl, znowu nazad wraca
Sam jeden Roch żadnej się nie boi pogoni
Ani uciekać umie, tylko się zasłoni
Insza, jaka jest sztuka w najgorętszej zwadzie,
Dla zdrowia królewskiego chyba żywot kładzie
Więc że tych Rochów jest trzy, fozą każdy swoją,
Dwa z nich pod liliami na gradusach stoją.
Ten trzeci, dłużej nimi nie będę się bawił,
Jużem tez w Szachownicy herbie je postawił.
[w:] Poczet herbów szlachty Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego, Kraków 1696, s. 572 – 573
Wacław Potocki
Do jednego na złą żonę herbu Kolumna
Z tej przyczyny jednego czynią ludzie świętem,
Że całe trzydzieści lat stał na słupie prętem.
Wziąłeś żonę herbu Słup, minęło trzydzieści,
Czemuż się imię twoje w ten regest nie zmieści?
Prawda, i tamten zażył wielkiego niewczasu,
Przecież nigdy nie cierpiał jako ty hałasu.
Opończą plutę, wiatr, mróz uskromisz kożuchem,
Musisz we dnie i w nocy trwać gomon za uchem;
Tamten prawda, zawsze stał, choć go nogi bolą,
Tobie leżeć i siedzieć dal twój słup na wolą,
Ale częściej się trafia uciekać z chałupy,
Wszytko źle, niechaj ściany podpierają słupy.
[w:] Poczet herbów…, s. 265
INNE WYOBRAŻENIA POLSKIEGO HERBU ROCH – PIRZCHAŁA
|
|
|
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
| Roch – odmiana herbu używana przez książąt Łukomskich [w:] Tadeusz Gajl, Polskie rody szlacheckie i ich herby, Białystok 2001 oraz Herby szlacheckie Rzeczypospolitej Obojga Narodów, L&L, Gdańsk 2003. |
|
 |
 |
| Herb Roch w polu sercowym (środkowym) herbu złożonego fragment XVII-wiecznego portretu trumiennego szlachcica z rodziny Zaboklickich herbu Roch. Zbiory Muzeum Diecezjalnego w Siedlcach |
|
 |
 |
|
|
|
|
|
|
WIZERUNKI ROCHA W HERALDYCE EUROPEJSKIEJ
|
|
 |
 |
|
 |
 |
