{"id":41,"date":"2019-07-20T15:55:00","date_gmt":"2019-07-20T15:55:00","guid":{"rendered":"http:\/\/wiszowaty-historia.vizz.pl\/?p=41"},"modified":"2019-07-24T14:32:39","modified_gmt":"2019-07-24T14:32:39","slug":"gniazda","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wiszowaty-historia.pl\/index.php\/2019\/07\/20\/gniazda\/","title":{"rendered":"GNIAZDA"},"content":{"rendered":"

Profesor Jerzy Wi\u015bniewski, wybitny znawca problematyki osadnictwa drobnoszlacheckiego na Mazowszu i terenach s\u0105siednich, podaje kilka ciekawych informacji dotycz\u0105cych charakterystycznych zjawisk zachodz\u0105cych w \u015bredniowieczu i towarzysz\u0105cych powstawaniu rod\u00f3w szlacheckich i ich gniazd, a tak\u017ce nazw wiosek i nazwisk szlacheckich.<\/span><\/p>\n

Najstarsze gniazdo rodu – Wiszowate na Mazowszu – powsta\u0142y zdaniem Wi\u015bniewskiego mi\u0119dzy 1410 a 1424 r. (potwierdzaj\u0105 to historyczne dokumenty, o kt\u00f3rych mowa w opracowaniu na temat wsi Wiszowate powy\u017cej). Tereny te by\u0142y zasiedlone ju\u017c wcze\u015bniej, ale zosta\u0142y doszcz\u0119tnie zniszczone w XIII w. w wyniku kolejnych najazd\u00f3w Litwin\u00f3w, Ja\u0107wing\u00f3w i Krzy\u017cak\u00f3w. Dopiero kl\u0119ska Krzy\u017cak\u00f3w pod Grunwaldem, sojusz z Litw\u0105 i eliminacja Ja\u0107wing\u00f3w umo\u017cliwi\u0142y kolejn\u0105 fal\u0119 osadnictwa na tych terenach. Ksi\u0105\u017c\u0119 mazowiecki Janusz I zaludnia\u0142 opustosza\u0142e tereny pogranicza mazowiecko-litewsko-krzy\u017cackiego (przypomnijmy, \u017ce Mazowsze nie wchodzi\u0142o w\u00f3wczas w sk\u0142ad Kr\u00f3lestwa Polskiego, ale by\u0142o odr\u0119bnym pa\u0144stwem) – nadaj\u0105c lub sprzedaj\u0105c ziemi\u0119 drobnemu i \u015bredniemu rycerstwu mazowieckiemu (lub osadzaj\u0105c ch\u0142op\u00f3w – kmieci\u00f3w, zagrodnik\u00f3w). W ten spos\u00f3b powsta\u0142y Wiszowate, kt\u00f3re w pierwszych dekadach kilkakrotnie zmienia\u0142y w\u0142a\u015bciciela. Najpierw nazywa\u0142y si\u0119 Wiszowatystok, potem – Wiszowate. Wiele wskazuje na to, \u017ce nasze nazwisko mog\u0142o powsta\u0107 od nazwy rzeczki Wiszowatystok, nad kt\u00f3r\u0105 za\u0142o\u017cono t\u0119 szlacheck\u0105 osad\u0119.<\/span><\/p>\n

Jak pisze J. Wi\u015bniewski – krzy\u017cacy konkurowali w akcji osadniczej z ksi\u0105\u017c\u0119tami Mazowsza. Co ciekawe – na terenach granicz\u0105cych z Mazowszem osadzali „Polak\u00f3w” (to okre\u015blenie jest oczywi\u015bcie pewnym uproszczeniem i nadu\u017cyciem wobec wydarze\u0144 XV-wiecznych), a zak\u0142adanym wsiom pozwalali nadawa\u0107 polskie (mazowieckie) nazwy. St\u0105d by\u0107 mo\u017ce wie\u015b Wiszowate w Prusach.<\/span><\/p>\n

A jak powstawa\u0142a typowa wie\u015b drobnoszlachecka na Mazowszu w XV wieku? Oddajmy g\u0142os profesorowi Wi\u015bniewskiemu:<\/span><\/p>\n

„Proces powstawania wsi drobnoszlacheckiej, uposa\u017conej przewa\u017cnie w 10 w\u0142\u00f3k (ok. 180 ha), rozci\u0105ga\u0142 si\u0119 na wiele lat. Najpierw d\u0142ugo by\u0142o tylko jedno gospodarstwo pierwszego osadnika, przewa\u017cnie bez ch\u0142op\u00f3w (bywa\u0142a tylko s\u0142u\u017cba). Wioseczka kilkudomowa powstawa\u0142a od razu tylko wtedy, gdy jedno 10-w\u0142\u00f3kowe nadanie otrzyma\u0142o razem kilku braci lub ojciec z doros\u0142ymi synami. By\u0142o to jednak rzadko. Pierwszy osadnik budowa\u0142 jedno gospodarstwo dla siebie i dla swej rodziny i sam tylko z ni\u0105 karczowa\u0142 las i zaro\u015bla, by przygotowa\u0107 miejsce pod dom, pod zabudowania gospodarcze i pod pola i prawne na kawa\u0142kach lepszej gleby. Posiadanie wi\u0119c 10 w\u0142\u00f3k wcale nie oznacza\u0142o, \u017ce od razu by\u0142o tyle ziemi uprawnej. Wykarczowanie ca\u0142ego nadania trwa\u0142o par\u0119 pokole\u0144, a r\u00f3wnocze\u015bnie nast\u0119powa\u0142 jego podzia\u0142 na mniejsze dzia\u0142y, uniemo\u017cliwiaj\u0105cy wytworzenie si\u0119 folwarku i osadzenie wsi ch\u0142opskiej. Przy pierwszym gospodarstwie wraz z ka\u017cdym pokoleniem, usamodzielnianiem si\u0119 syn\u00f3w, dzia\u0142em rodzinnym, przez dalszy karczunek powi\u0119kszano area\u0142 uprawnej roli, wznoszono dalsze nowe gospodarstwa, tworz\u0105ce razem mniej lub bardziej lu\u017an\u0105 i bez\u0142adn\u0105 osad\u0119. Tak wraz z rozradzaniem si\u0119 gospodarstwa wytwarza\u0142a si\u0119 szybciej lub wolniej wioseczka z\u0142o\u017cona z kilku, czasem z kilkunastu gospodarstw. W XV w. mieszka\u0142 jeden osadnik z rodzin\u0105, a w XVI w. ju\u017c kilkunastu jego potomk\u00f3w. Nieraz wystarcza\u0142o tylko jedno pokolenie by powsta\u0142a wioseczka. Wiele wsi drobnoszlacheckich, do dzi\u015b dnia niewielkich rozmiar\u00f3w zachowa\u0142o sw\u0105 bez\u0142adn\u0105 zabudow\u0105. S\u0105 to albo kr\u00f3tkie ulic\u00f3wki albo ma\u0142e wielodro\u017cnice, cz\u0119sto te\u017c bywaj\u0105 do\u015b\u0107 rozproszone. W nadaniu, otaczaj\u0105cym gospodarstwa drobnoszlacheckie, powi\u0119ksza\u0142 si\u0119 area\u0142 grunt\u00f3w do kt\u00f3rych w\u0142\u0105czano coraz gorsze ziemie, pog\u0142\u0119bia\u0142o si\u0119 rozdrobnienie i szachownica grunt\u00f3w. Ka\u017cdy sukcesor dostawa\u0142 w dzia\u0142ach rodzinnych odpowiedni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ka\u017cdego rodzaju grunt\u00f3w. Wskutek tego, z czasem do jednego w\u0142a\u015bciciela nale\u017ca\u0142o kilkana\u015bcie, a nawet kilkadziesi\u0105t kawa\u0142k\u00f3w ziemi r\u00f3\u017cnej wielko\u015bci i jako\u015bci. Uprawne pola powi\u0119kszano do granicy nadania, zostawiaj\u0105c zawsze troch\u0119 lasu na drzewo, do budowy i na opa\u0142. St\u0105d te\u017c mi\u0119dzy wsiami drobnoszlacheckimi jest bardzo du\u017co ma\u0142ych las\u00f3w, zagajnik\u00f3w, stwarzaj\u0105cych wra\u017cenie le\u015bnego krajobrazu. Wielko\u015b\u0107 wsi drobnoszlacheckiej mimo przewa\u017cnie 10-w\u0142\u00f3kowego nadania (by\u0142y wsie o 5, 7, 15 w\u0142\u00f3kach) – by\u0142a r\u00f3\u017cna, ale przewa\u017ca\u0142y w\u015br\u00f3d nich wsie obejmuj\u0105ce do 20 gospodarstw. Zreszt\u0105 faktyczna liczba posiadanych w\u0142\u00f3k, jak wykaza\u0142a kontrola nada\u0144 przeprowadzona przez ksi\u0105\u017c\u0105t w latach 1447, 1471-1475 i przez urz\u0119dnik\u00f3w kr\u00f3lewskich w latach 1535-1538 by\u0142a wi\u0119ksza; wynosi\u0142a wi\u0119cej ni\u017c 10 w\u0142\u00f3k (nadwy\u017cka od paru morg\u00f3w do kilku w\u0142\u00f3k). Te nadwy\u017cki zapewne rzadko pochodzi\u0142y z samowolnego przekraczania granicy pierwotnego nadania, kt\u00f3ra przewa\u017cnie by\u0142a granic\u0105 s\u0105siada, wi\u0119c nie by\u0142o mo\u017cliwo\u015bci zaw\u0142aszczania ziemi, lecz ju\u017c powstawa\u0142y w czasie wymierzania nada\u0144, wskutek celowych lub niezamierzonych pomy\u0142ek. Niew\u0105tpliwie miernicy ksi\u0105\u017c\u0119cy brali te\u017c pod uwag\u0119 jako\u015b\u0107 gleby i osiadaj\u0105cym na gorszych glebach przydzielali faktycznie wi\u0119cej ziemi ni\u017c podawa\u0142 dokument nadania, tak jak by\u0142o to nakazane w czasie pomiary w\u0142\u00f3cznej w Wielkim Ksi\u0119stwie Litewskim w XVI w. Wzrost liczby gospodarstw we wsi drobnoszlacheckiej, powi\u0105zany z post\u0119puj\u0105cym rozdrabnianiem w\u0142asno\u015bci pomi\u0119dzy potomk\u00f3w pierwszego osadnika, mia\u0142 swoj\u0105 granic\u0119, kt\u00f3rej nie mo\u017cna by\u0142o przekroczy\u0107, a t\u0105 granic\u0105 by\u0142o posiadanie minimum ziemi koniecznej do wy\u017cywienia jednej rodziny. Nadmiar przyrostu w rodzinie drobnoszlacheckiej musia\u0142 wi\u0119c opuszcza\u0107 sw\u0105 wie\u015b. Dzia\u0142y rodzinne powodowa\u0142y, \u017ce nawet cz\u0119\u015b\u0107 wsi zamo\u017cniejszej szlachty posiadaj\u0105cej du\u017co ziemi, zamienia\u0142a si\u0119 w rodowe wsie drobnoszlacheckie (np. Czartoria, Kobylin, Wykowo). Nadania powy\u017csze przewa\u017cnie si\u0119 rozpada\u0142y na mniejsze dzia\u0142y, najcz\u0119\u015bciej 10-w\u0142\u00f3kowe. Na nadaniu 10-w\u0142\u00f3kowym zazwyczaj powstawa\u0142a jedna wie\u015b, na 20-w\u0142\u00f3kowym dwie itd. z wyodr\u0119bnionymi polami we w\u0142asnych. Cz\u0119sto wi\u0119c ksi\u0105\u017c\u0119cy przywilej nadania czy akt sprzeda\u017cy dotyczy cz\u0105stek dw\u00f3ch, trzech, a nawet wi\u0119cej wsi. O takich wsiach pisano, \u017ce wsie na jednym prawie mieszkaj\u0105ce. Tak\u017ce wskutek dzia\u0142\u00f3w rodzinnych w XV i XVI w. wynios\u0142y si\u0119 wsi drobnorycerskich na pola niekt\u00f3re gospodarstwa, kt\u00f3re da\u0142y pocz\u0105tek nowym wioseczkom. Na przyk\u0142ad takie nowe wioseczki wydzieli\u0142y ze wsi Chojny, Chom\u0119towo, Cibory, Jemielite, Kossaki, Luby, Sasiny, Sierzputy, Truszki, W\u0105do\u0142ki. Tak\u017ce za Narwi\u0105 w wyniku dzia\u0142\u00f3w rodzinnych powsta\u0142o po kilka wsi Guty, Kossaki (grupa nad Bia\u0142ymstokiem), Kurz\u0105tki. Na cz\u0119\u015bciach Obidzina wyodr\u0119bni\u0142y si\u0119 wsie Obidzino-Swi\u0119szki (przed 1438 r. – Swi\u0119tos\u0142aw Obidzi\u0144ski), Koziki (przed 1439 r Jakub Koziaszyja) i zapewne Rydzewo. T\u0105 drog\u0105 powsta\u0142o wiele drobnych wioseczek, tworz\u0105cych grup\u0119 blisko siebie po\u0142o\u017conych skupisk. Powstanie takich wsi przewa\u017cnie nie \u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 z wyodr\u0119bnieniem i ograniczeniem grunt\u00f3w lecz tylko wznoszono osobno gospodarstwa, a grunta dalej pozostawa\u0142y w jednej szachownicy wsp\u00f3lnej z pozostaj\u0105cymi w starej wsi krewnymi. Bez bada\u0144 nad ka\u017cd\u0105 wsi\u0105 z osobna nie zawsze mo\u017cna stwierdzi\u0107 na podstawie \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych czy dzia\u0142 maj\u0105tkowy \u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 z odgraniczeniem grunt\u00f3w, czy tylko nast\u0119powa\u0142 wewn\u0119trzny podzia\u0142 grunt\u00f3w”.
\n<\/i>Janusz Wi\u015bniewski, Pocz\u0105tek i rozw\u00f3j osadnictwa w ziemi \u0142om\u017cy\u0144skiej w ko\u0144cu XIV i w XV wieku <\/i>[w:] „Studia \u0141om\u017cy\u0144skie”, 1989, tom 1s. 70-71.<\/b><\/span><\/p>\n

Wiszowate (Mazowsze)<\/span><\/a><\/span><\/p>\n

Wyszowate (Podlasie)<\/span><\/a><\/span><\/p>\n

Wyszowate (Prusy Ksi\u0105\u017c\u0119ce)<\/span><\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Profesor Jerzy Wi\u015bniewski, wybitny znawca problematyki osadnictwa drobnoszlacheckiego na Mazowszu i terenach s\u0105siednich, podaje kilka ciekawych informacji dotycz\u0105cych charakterystycznych zjawisk zachodz\u0105cych w \u015bredniowieczu i towarzysz\u0105cych powstawaniu rod\u00f3w szlacheckich i ich gniazd, a tak\u017ce nazw wiosek i nazwisk szlacheckich. Najstarsze gniazdo rodu – Wiszowate na Mazowszu – powsta\u0142y zdaniem Wi\u015bniewskiego mi\u0119dzy 1410 a 1424 r. (potwierdzaj\u0105…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":62,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wiszowaty-historia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/41"}],"collection":[{"href":"https:\/\/wiszowaty-historia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wiszowaty-historia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wiszowaty-historia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wiszowaty-historia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=41"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/wiszowaty-historia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/41\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":392,"href":"https:\/\/wiszowaty-historia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/41\/revisions\/392"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wiszowaty-historia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/62"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wiszowaty-historia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=41"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wiszowaty-historia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=41"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wiszowaty-historia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=41"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}