WISZOWACI – ARIANIE

Andrzej Wiszowaty
(* 1608 Filipów,  † 1678 Amsterdam, Holandia)
filozof, pisarz, jeden z przywódców ideowych „Braci polskich” – radykalnej wspólnoty religijnej,
syn Stanisława i Agnieszki Socyn.
wnuk Fausta Socyna, wydawca „Bibliotheca Fratrum Polonorum” – dorobku filozoficznego braci polskich
biografia na Wikipedii

Benedykt Wiszowaty
(przed 1597 – † 1652, Raków)
Kaznodzieja ariański, brat Stanisława i Krzysztofa, stryj Andrzeja – filozofa.
Przywódca zboru ariańskiego w Rakowie.
Ożenił się z Aleksandrą z Sienieńskich h. Dębno, córką Zbigniewa i Bogumiły z Moskorzewskich,
współdziedziczki Rakowa (II voto Stanisławową Łoszowską).

Oto jego notka biograficzna z Encyklopedii Powszechnej Olgebranda:
„Wiszowaty Benedykt — gorliwy aryjanin polski, szlachcic, który z pobożności w Rakowie osiadł i brał czynny udział w sprawach swego wyznania, pisał dzieła, stawał w obronie i odpierał zarzuty czynione im przez przeciwników. Gdy wydana była broszura jednego z jezuitów, w której autor szydzi z nabożeństwa i nauki aryjanów z napisem: „Wiara i ofiara rakowska”, Wiszowaty natychmiast ogłosił wierszem: „Obrona wiary i ofiary w Rakowie” 1625, w 4-e. W dziełku tym poezyja jest licha, ale polszczyzna czysta i treść ciekawa. Broni tu autor rodzinę Wiszowatych, dowodząc, że są dawną szlachtą polską, że on chociaż osiadły w Rakowie dla nabożeństwa tylko, prawa miejskiego nie przyjął. Dalej zapiera się, że nie miewał nigdy kazań ani piastował żadnego kościelnego urzędu i nie był zborowym ministrem. Z akt jednak rakowskich od 1597 r. do 1638 r. idących, pokazuje się, że był przełożonym i dyjakonem zboru rakowskiego, a oprócz powyższego dziełka, „Katechizm Rakowski”, wydany w r. 1606, pomnożył i objaśnił. Na koniec to jeszcze o nim wiadomo, że był ożeniony z wnuczką Jakóba Sienińskiego, założyciela Rakowa, która zostawszy katoliczką po śmierci męża, wyniszczyła ślady aryjanizmu w odziedziczonym przez siebie Rakowie”.
Encyklopedia Powszechna Olgebranda, tom 27, Warszawa 1867.

Benedykt Wiszowaty
(ok. 1650 Prusy Książęce – po 1704 Kosinowo)
* teolog, pisarz, członek „Braci polskich”
* syn Andrzeja i Aleksandry z Rupniowskich, mąż Katarzyny z Przypkowskich herbu Radwan. Ojciec Andrzeja juniora.
* Autor ariańskich dzieł teologicznych, razem z ojcem prowadził działalność wydawniczą w Amsterdamie. Po jego śmierci – minister zborów w Kosinowie i Cluj (dzisiejsza Rumunia).
biografia

Krzysztof z Wiszowat Wiszowaty
* Arianin, brat Stanisława i Krzysztofa, stryj Andrzeja – filozofa, mąż Małgorzaty z Morsztynów córki Krzysztofa II Morsztyna z Raciborska – starosty filipowskiego i przewalskiego.
* Autor dzieł: „Obrona wiary i ofiary”, wydanego w Rakowie w 1625 r. w słynnej drukarni Sebastiana Sternackiego oraz drukowanych odpowiedzi jezuicie ks. Cichowskiemu,
wśród nich m.in.: „Ks. Cichovius, jezuita, dyabła zaklętego odkląć nie może”.
* Po wydaniu przez Sejm uchwały o wygnaniu arian, namawiany przez kanclerza Jana Wielopolskiego do konwersji na katolicyzm i pozostania w kraju, jednak wyjechał nie mogąc opuścić przyjaciół.
Jego podpis widnieje pod „Oświadczeniem o niedoli wygnania” z 17 czerwca 1661 r.
* Jego syn, Marcyan Wiszowaty został nawrócony na katolicyzm przez ks. Cichowskiego.
 

Stanisław Wiszowaty
(… – † 1643, Wrocimorowa)
* ojciec Andrzeja – filozofa, mąż Agnieszki z Socynów, jedynej córki (i dziecka) Fausta Sozzini, głównego twórcy ideologii antytrynitarskiej
* arianin, „Litwin zacny”, „podlasianin”
* mieszkał w Filipowie, dobrach Morsztynów, gdzie urodził mu się syn, Andrzej
* uchodząc przed prześladowaniami arian, osiadł w Lusławicach, później wziął w dzierżawę od Stradomskich wieś Wrocimorowa (dzisiaj: Roćmirowa w gminie Łososina Dolna)
* w pobliskiej Rąbkowie założył tkalnię lnu,
* We Wrocimorowie urządził tajną drukarnię ksiąg ariańskich.

Pewnego dnia tkacz – Szymko Grzybek – pomógł Stanisławowi wnieść skrzynię z czcionkami do prasy drukarskiej. Przekonany, że to złoto zaplanował napaść na Wiszowatego. Kiedy po trzech latach Grzybek został przyłapany przez Stanisława na regularnym podkradaniu lnu, obity i wygnany – poprzysiągł zemstę. Namówił okolicznych zbójców na napad opowiadając, że – sądząc po wadze – Wiszowaty trzyma pod łóżkiem 20.000 złotych polskich. 13-osobowa banda pod wodzą Tymka Szymczuka napadła w nocy na dwór we Wrocimorowie. Wiszowaty nie odkrył na czas podstępu i wpuścił gości.
Odmawił wydania skrzyni pełnej złota, więc został poddany torturom. Przypalany żywcem wkrótce umarł od ran.
Zbójcy odznaleźli rzekomy skarb – cieżką skrzynię pełną… ołowianych czcionek. Okradli dom i rozdzielili się. Część wróciła do kryjówek w górach, część uszła na Węgry. Akta sądowe wśród bandytów wymieniają ponadto następujące osoby: Piotr Stachurę, Kwoczkę, Nieścioraka, Łazarza Rostockiego, Malika Rostockiego (główny torturujący – w 1649 skazany na śmierć przez poćwiartowanie), Szymona Rostockiego, Jurko Motyla, Hrycia Motyla, Leśkę Morysza.